Dentro da nosa serie de artigos Elementos para o debate, hoxe imos falar do caso da remunicipalización do servizo de auga no Concello de Teo. Un exemplo que nos parece interesante polas moitas similitudes con Neda. Todo comeza en 2015, cando deciden “remunicipalizar” o servizo e deixar de depender dunha concesionaria privada, que os estaba acribillando a gastos, para xestionar abastecemento, saneamento e depuración, asumindo directamente esas competencias.

A auga como concepto publico

A xustificación é sólida: a auga debe ser considerada un ben común, que debería xestionarse non só con criterios capitalistas de rendibilidade e lucro, senón con criterios sociais, ambientais e de sustentabilidade.

Nos anos previos á decisión, e segundo o Concello de Teo, a xestión privada (a través da antiga concesionaria Aquagest, logo rebautizada como Viaqua) resultara custosa e sustancialmente lesiva para as arcas municipais: tarifas aumentadas (24% tras a prórroga do contrato de 2007), e o Concello tiña que facer achegas anuais crecentes para manter o servizo. 

Base xurídica: nulidade da prórroga da concesión

O 23 de marzo de 2018, o Juzgado de lo Contencioso-Administrativo número 1 de Santiago de Compostela recoñece a nulidade da prórroga do contrato de concesión que o Concello realizara en 2007 con Aquagest. Esa nulidade abriu o camiño xurídico para que o Concello recuperase o control e xestión do servizo da auga.

Estimación económica da “liquidación” e suposto beneficio

Tras a sentenza, o Concello de Teo estimou (representado polo entón alcalde/responsable do proceso, Rafael Sisto) que a liquidación da concesionaria podería achegar uns custes de case 3,2 millóns de euros: incluíndo pagos que o Concello realizou por déficits da xestión, custos enerxéticos asumidos pola administración, e a xestión da depuradora de Calo que correspondía a Aquagest.

Deste total, o Concello só debería compensar a VIAQUA con uns 1,5 millóns por algunhas inversións. En consecuencia, o saldo neto suporía un beneficio para as arcas municipais de aproximadamente 1,5 millóns. Esa cantidade, en palabras do Concello, bastaría para manter o servizo municipal durante casi unha década, dado que o déficit corrente era inferior a 200.000 €/ano.

Viaqua, en cambio, presenta unha estimación distinta: considera que a liquidación favorable poderíalle dar máis dun millón de euros. VIAQUA "defendese" suxerindo que tamén disputan as contas. A sua intención e chupar das arcas públicas todo o que poidan... e máis.

Déficit, aforro e eficiencia na xestión directa

Segundo o Concello, no primeiro ano de xestión pública conseguironse aforros de arredor de 250.000€, fronte aos aproximadamente 400.000€ que supuña manter o servizo coa concesionaria. Así, o déficit situábase en torno a 150.000€.

A proposta e decisión de municipalizar xurdiu non só por criterios económicos, senón tamén por conviccións de xestión pública máis política: considerando o ciclo da auga completo (subministración, depuración, saneamento) coas garantías ambientais e sociais que, segundo os defensores, non pode asegurar unha empresa privada.

Unha análise crítica: virtudes, riscos e as incógnitas que quedaban abertas

Puntos fortes da municipalización

1. A xestión da auga como recurso básico e esencial para cidadás e cidadáns, baixo control público, facilita criterios de xustiza social, transparencia, e prioriza a cobertura e calidade sobre o lucro.Restitución do control público sobre un ben esencial

   Dende o punto de vista ideolóxico/político, marcaba un exemplo de aposta pola “remunicipalización”, coherente co discurso de acceso público aos servizos básicos.

2. Potencial de renovación económica favorable ao Concello

   O cálculo da liquidación suxería un saldo positivo (1,5 millóns) a favor do Concello — un colchón económico nada desprezable que podía servir para consolidar o servizo ou investir noutros aspectos.

   A xestión directa parecía, segundo os datos iniciais, máis eficiente: o aforro estimado no primeiro ano era considerable.

3. Capacidade de planificación local e transparencia

   Co servizo en mans do municipio, as decisións sobre tarifas, investimentos, mantemento, saneamento, e depuración poden adoptarse con maior coñecemento da realidade local e con obxectivos públicos.

   A xestión pública pode facilitar unha linguaxe máis transparente cara á cidadanía, e mellor acceso á información.

Riscos, desafíos e elementos de incerteza

1. Diferenzas de interpretación na compensación/liquidación

A discrepancia entre o cálculo do Concello e o de Viaqua indica que o proceso non estaba exento de conflictividade: a empresa reclamaba importes moito maiores (podería reclamar ata 4 millóns). O xuíz, segundo o artigo, deixou “no aire” as cuantías exactas das liquidacións trimestrais ata a execución da sentenza. Isto xeraría incerteza sobre o beneficio real que percibiría o Concello.

1. Risco económico a medio/longo prazo e posibles deficiencias. Que as estimacións de aforro se cumpran non está garantido: os 250.000 € de aforro no primeiro ano pode variar con custos imprevistos, investimentos, mantemento ou amortización de infraestruturas. Un servizo público ten responsabilidades de estabilidade, calidade, mantemento e renovación que, se non se xestionan con rigor, poden derivar en problemas estruturais (infraestruturas deterioradas, deficiencias no saneamento, presión sobre orzamentos municipais…).

2. Carga de xestión sobre o Concello. As administracións locais non sempre teñen a capacidade técnica, financeira ou de recursos humanos para xestionar de forma óptima servizos tan complexos como o ciclo integral da auga. Ademais, a transparencia e a rendición de contas pública convértense en retos: garantía de acceso para a cidadanía, mantemento de infraestruturas, actualización tecnolóxica, depuración, contadores, tarifas xustas…

3. Dependencia de variables xudiciais e legais. O éxito do proceso dependía enormemente da validez xurídica da nulidade da prórroga e da interpretación da sentencia: calquera recurso, compensación ou reclamación da concesionaria podía torcer o resultado económico previsto. Ademais, a sustentabilidade dunha xestión pública a longo prazo require compromiso político, transparencia e planificación.

Valoración final: O significado real da experiencia de Teo

O caso de Teo é paradigmático no debate sobre a xestión da auga en Galicia e en España: un concello pequeno que decide recuperar un servizo esencial, sostendo que a auga non debe regularse exclusivamente como un produto privado. Esa decisión ten valor simbólico e práctico.

A experiencia achega dous elementos centrais para o debate público:

Unha proba de viabilidade real: a municipalización non foi un mero discurso: houbo un contencioso xudicial, unha liquidación e uns cálculos económicos concretos. Segundo os datos públicos daquel momento, tamén un aforro real e —polo menos no curto prazo— un saldo favorable.

Unha advertencia real sobre os riscos: os conflitos xurídicos, as controversias sobre compensacións e as incertezas sobre os custos futuros deixan patente que a xestión pública non é automaticamente garantía de éxito ou eficiencia — require un compromiso real, rigor técnico e administración responsable.

Un caso asimilable a Neda:

En suma: o caso de Teo ofrece un modelo de transición posible cara a unha xestión pública da auga, con vantaxes evidentes para o concello e a cidadanía pero tamén con desafíos que hai que asumir con claridade e realismo. As similitudes do caso de Teo co de Neda lévanos en MOVENEDA a propoñer o estudo da remunicipalización do servizo de auga e saneamento. Pensamos que pode ser beneficioso para os veciños de Neda.